تغذیه در بیماری های استخوان و مفاصل

نقش تغذیه در بیماری های استخوان و مفاصل ( ارتوپدی )

تغذیه در تمام بیماری های ارتوپدی نقش مؤثر دارد ، حتی من فکر می کنم به خصوص در این رشته از بیماری ها به لحاظ اهمیتی که در استحکام استخوان ها و قوام و دوام عضلات دارد ، جایگاه مهمتری دارد ، یعنی اگر بتوانیم مریضی را زودتر راه بیندازیم تا به زندگی عادی خود بپردازد ، هم به خود بیمار و هم به خانواده او کمک زیادی کرده ایم ، به عبارت دیگر ، اگر تغذیه بتواند این نقش را ایفا کند که می کند ، قدم خیلی مهمی در درمان بیماری ها برداشته ایم و مهمتر این که ، اگر از این طریق بتوانیم کاری کنیم که افراد کمتر بیمار شوند و کمتر بیکاری های عضلانی و استخوانی پیدا کنند ، مسلما کمک زیادی به اجتماع کرده ایم.

به همین لحاظ تمام انجمن های پزشکی که با استخوان و عضلات سر و کار دارند ، مثل انجمن های ارتوپدی و روماتولژی ، و انجمن هایی که با غدد داخلی ارتباط دارند و احیانا با افراد مسن و درمان بیماری های خاص این سنین سر و کار دارند ، کوشش می کنند به راهکارهایی برسند که استخوان ها و عضلات بیشتر کار کنند و دیتر از کار بیفتد و عارضه پیری ، ناتوانی و از کار افتادگی و زمین گیر شدن و در خانه ماندن عقب بیفتد.

تغذیه ای که بتواند این نقش مهم را ایفا کند چه ویژگی هایی باید داشته باشد ؟

برای یک فرد عادی سالم یک پایه معمولی در تغذیه کافی است ، البته عواملی که باعث می شود بدن انسان سلامت بماند و مسیرعادی حیات را طی کند فقط تغذیه نیست ، بلکه عوامل دیگری به این روند کمک می کند ، ولی از نظر تغذیه آنچه در راس قرار می گیرد ، غذاهایی است که کالری مورد نیاز را تامین نماید و هر چه بیشتر پروتئین و کلسیم داشته باشد و در مقابل مواد قندی ، نشاسته ای و چربی کمتر داشته باشد ، یعنی اساس کار را بر این می گذاریم که به مقدار کافی ویتامین و کلسیم به فرد برسد تا آنچه در اثر فعالیت تحلیل می رود جبران گردد.

در بیماری هایی مثل پوکی استخوان و نرمی عضلات و مشکلاتی که در مفاصل وجود دارد آیا تغذیه و برنامه غذایی مناسب هر بیماری لازم است یا...؟

اگر کسی بیمار باشد ، یعنی از نظر استخوانی و عضلانی مشکلاتی داشته باشد ، معمولا اشکالات طبقه بندی می شوند ، مسلما رژیم غذایی هم با توجه به آن مشکلات متفاوت خواهد بود ، واقعیت این است که هر چه سن بالاتر می رود احتمال تحلیل روی و پوک شدن استخوان ها بیشتر می شود ، که البته ما نمی توانیم از این رخداد کاملا جلوگیری کنیم ، اما می توانیم از طریق مواد غذایی که کلسیم فراوان دارند ، مثل مواد لبنی و میوه و سبزی ها ، روند آن را کند تر کنیم و بازسازی استخوان ها را تا حدی سریع تر کنیم.

البته فعالیت ، در کنار این تغذیه می تواند کمک مؤثری باشد ، یعنی کلسیمی که وارد بدن می شود ، جذب و تمرکز آن در استخوان یک دوره یا گردش خاص دارد و انجام این گردش به فعالیت فردی بستگی دارد ، در خیلی از کشورهای غربی دیده می شود که آدم هایی به خاطر موقعیت آب و هوایی و موقعیت اجتماعی ، در گوشه ای نشسته اند و هر ساعت انواع قرص های ویتامین و کلسیم را مصرف می کنند ، اما چون حرکت و فعالیت ندارد تاثیری را که می خواهند نمی گیرند ، پس علاوه بر مواد غذایی ، حرکت و فعالیت هم یک فاکتور مؤثر در تامین سلامت است.

یک عامل دیگر نور آفتاب است ، یعنی کسانی که در محیط باز و در معرض تابش مستقیم نور آفتاب هستند به طرز چشم گیری نسبت به کسانی که در محیط بسته و بدون آفتاب زندگی یا کار می کنند از نظر تحلیل رفتن استخوان ها و مشکلات عضلانی و استخوانی و پیری زودرس تفاوت دارند ، به عبارت دیگر ، راز جوان ماندن و حفظ سلامت استخوان ها و عضلات و مفاصل ، در سه کلمه است :فعالیت ، کلسیم به صورت مواد غذایی و نور آفتاب.

کدام یک از مواد غذایی کلسیم بیشتری دارند ؟

سر دسته مواد غذایی کلسیم دار لبنیات است ، مثل انواع مختلف پنیر ، جالب است بدانید پنیرهای مختلف مقدار کلسیم متفاوت دارند ، مثلا مقدار کلسیم موجود در پنیر لیقوان با مقدار کلسیم یک پنیر معمولی فرق می کند ، انواع شیر و ماست نیز کلسیم فراوان دارند ، در میوه جات و مرکبات کلسیم زیادی دارند ، معولا پرتقال را به خاطر وجود ویتامین ث می خوردند ، در حالی که کلسیم آن به مراتب بیشتر است ، نارنگی و گریپ فروت هردو کلسیم زیادی دارند ، گلابی کلسیم کمی دارد ، سیب کالری دارد ، ویتامین دارد ، ولی کلسیم آن کم است.

در سبزیجات ، کاهو ، اسفناج ، نخود فرنگی و هویج کلسیم زیادی دارند ، هویج بیشتر از ویتامین کلسیم دارد ، البته آن قدرها هم لازم نیست آدم ها دائما دنبال آن باشند که چه چیزی کلسیم دارد و چه چیزی کلسیم ندارد ، هدف شناخت است و اینکه آدم نیازش را بشناسد ، این نکته راهم یادآوری کنم که مصرف زیادی کلسیم هم می تواند عوارضی مثل سنگ کلیه را به دنبال داشته باشد.

پی نوشت مدیر سایت : با توجه به اینکه اساتید طب سنتی ایران ، مصرف شیر را برای بدن انسان مضر می دانند و برخی تحقیقات نیز همین ادعا را ثابت می کنند ، پیشنهاد می کنم که کلسیم مورد نیاز خود را از طریق میوه ها و سبزیجات تامین نمایید.

آیا نیازهای غذایی از نظر جنسیت هم تفاوت دارد ؟

مسلما تفاوت زیادی دارد ، اختلاف هورمونی که بین آقایان و خانم ها وجود دارد و مسئله یائسگی در خانم ها و تغییراتی که از نظر هورمونی و ترشحات و این که مقدار تحلیل رفتن استخوان ها در آنها بیشتر می شود ، دلایل این تفاوت از نظر جنسیت است ، عده ای از پزشکان در این مواقع هورمون تراپی را پیشنهاد می کنند و یا کلسیم خوراکی تجویز می کنند و عده ای دیگر ، به خصوص پزشکان گروه ارتوپدی ، معتقدند اگر این افراد فعالیت زیاد داشته باشند و کلسیم را به صورت مواد غذایی و اگر لازم باشد به صورت دارو مصرف کنند و البته از نور آفتاب هم بهره بگیرند ، عوارض یائسگی و مشکلات استخوانی ناشی از سن پیری را کمتر می بینند.

و یک مسئله بسیار مهم میزان وزن است ، یعنی هر چه وزن بیشتر باشد ، فعالیت کمتر می شود و هر چه فعالیت کمتر شود سیکل معیوب تری در ساخت استخوان به وجود می آیند ، بنابراین افراد به طرف سن پیری می روند ،حتما باید وزنشان را متعادل نگه دارند و فعال تر باشند تا از نظر ساخت استخوان ها و مفاصل جوان تر بمانند و دیرتر به پیری برسند.

تغذیه در روند رشد کودکان و نوجوانان تا چه حد تاثیر گذار است؟

بدون شک هم تغذیه ، خاصه ویتامین و کلسیم و هم نور آفتاب در رشد نوزاد و در سنین اولیه کودکان مؤثر است ،عوارضی که در اثر سوء تغذیه پیش می آید در مرحله نخست مربوط به کمبود کلسیم است ، که هم در رشد طولی و هم در کیفیت ساخت استخوان تاثیر بسیاز دارد و متاسفانه اگر چنین پایه ای گذشته شود و استخوان ها دچار عوارضی شود ، تا آخر عمر همراه فرد خواهد ماند.

بنابراین در دو مرحله سنی ، کلسیم و ویتامین D و تغذیه خوب در نگهداری از استخوان و مفاصل بسیار مهم است ، یکی مرحله قبل از بلوغ و یکی سنینی که فرد به طرف یائسگی و پیری می رود ، بد نیست بدانید که مردها هم دچار یائسگی می شوند ، اما یائسگی در زنان چشم گیر تر است ، یعنی همان دورانی که خانم ها می گذرانند ، برای مردها هم پیش می آید ، ولی چون مردها معمولا فعال تر از خانم ها هستند کمتر به چشم می آید و به نظر می رسد که خانم ها بیشتر در خطر هستند و بایستی بیشتر به سلامت خود توجه داشته باشند ، مخصوصا از جهت افزایش وزن بایستی جدا مراقبت نمایند ، چون ساختمان بدن خانم ها ، زانو ، کمر ، لگن و مچ پای آنها برای وزن زیاد ساخته نشده و آسیب پذیر تر است.

برنامه غذایی در طول درمان

البته توجه به برنامه غذایی مرحله اول درمان است و ما ارتوپد ها معمولا حتی برای درمان پوکی استخوان و نگه داشتن استخوان در حد مطلوب کمتر دارو می دهیم و بیشتر تذکرات ما روی غذا و فعالیت های فیزیکی ، نرمش و ورزش است ، البته گاهی دارو هم تجویز می کنیم ، ولی دارو کافی نیست ، هم چنان که پای بخاری نشستن و دارو خوردن هم هیچ کمکی نمی کند.

توصیه برای خانواده ها

توصیه من به بیماران و همه خانواده ها معمولا دو کلمه است ، که اگر به همین دو کلمه توجه کافی بشود ، شاید خیلی ها نیاز به مراجعه به پزشک را نداشته باشند ، این دو کلمه وزن و ورزش است ، که توجه به آن بسیار ساده است ، به نظر من مسائلی مثل گرفتاری ، بچه داری ، کار بیش از اندازه ، بهانه ای بیش نیست و فکر می کنم در هر شرایطی هم از نظر اقتصادی ، هم از نظر اجتماعی می توانند به این نکته توجه داشته و ضمن رعایت اصل تغذیه سالم از ورزش هم خودداری نکنند.

منظور از ورزش ، ورزش سنگین باشگاهی نیست ، راه رفتن ساده و داشتن یک دمبل ساده در خانه و هفته یکی دو روز به کوه و استخر رفتن هم می تواند کار ساز باشد.

منبع : دکتر محمد خازنی فر , متخصص جراحی استخوان و مفاصل